Urna – symbol pamięci i żałoby. Odkrywamy symbolikę Starych Powązek

Urna towarzyszy obrzędom pogrzebowym od czasów prehistorycznych. Początkowo była przedmiotem użytkowym – składano w niej szczątki zmarłego pozostałe po kremacji. W niektórych kulturach traktowano ją wręcz jako nową powłokę czy symboliczne ciało osoby zmarłej.

Szczególnym przykładem są odnajdywane na terenach północnej Polski urny twarzowe, których górna część przedstawiała w uproszczony sposób ludzką twarz, natomiast dolne partie dekorowano scenami związanymi m.in. z polowaniami czy obrzędami pogrzebowymi.

Wraz z rozwojem chrześcijaństwa i odejściem od pochówków ciałopalnych urna na długi czas straciła swoją pierwotną funkcję. Powróciła w epoce klasycyzmu, wraz z ponowną fascynacją kulturą i sztuką antyczną. Od tego momentu coraz częściej była już nie naczyniem przeznaczonym na prochy, lecz elementem symbolicznym i dekoracyjnym nagrobka.

W XIX wieku motyw urny stał się niezwykle popularny również na polskich cmentarzach. Można go odnaleźć także na zabytkowych nagrobkach Starych Powązek.

Znaczenie symbolu zmieniało się w zależności od towarzyszących mu elementów. Urna opleciona bluszczem oznaczała wieczną miłość i pamięć, której nie przerywa śmierć. Uroboros – wąż pożerający własny ogon – symbolizował wieczność i nieskończoność. Płomień odnoszono natomiast do nieśmiertelności duszy oraz pamięci, która nigdy nie gaśnie.

Dzięki poznawaniu tych znaków zabytkowe nagrobki przestają być jedynie dziełami architektury i rzeźby. Zaczynają do nas przemawiać językiem ludzi, którzy tworzyli je przed stu czy dwustu laty.

Fundacja Stare Powązki prowadzi działania służące zarówno ochronie materialnego, jak i niematerialnego dziedzictwa kulturowego nekropolii.

Digitalizacja zabytkowych nagrobków i ich detali pozwala tworzyć trwałą dokumentację obiektów, prezentować je w postaci modeli 3D oraz udostępniać je odbiorcom także poza terenem cmentarza. Równocześnie dokumentujemy i popularyzujemy wiedzę o znaczeniu symboli, dawnych zwyczajach pogrzebowych i sposobach wyrażania pamięci o zmarłych.

W ten sposób nowoczesna technologia pomaga chronić nie tylko sam zabytek, lecz także historię i znaczenia, które są z nim związane.

Jednym z symboli prezentowanych w naszym cyfrowym zbiorze jest właśnie urna:

Urna

## Urna – pamięć i żałoba Urna należy do najstarszych, ale również najbardziej wieloznacznych symboli w sztuce sepulkralnej. Jest także jednym z najstarszych przedmiotów związanych z obrzędami pogrzebowymi. Używano jej już w czasach prehistorycznych, gdy szczątki zmarłych pozostałe po spopieleniu umieszczano właśnie w urnach. Dla dawnych ludzi stanowiły one nowe ciało, nową powłokę zmarłego. W północnej części Polski odnajdywane są wyjątkowe urny twarzowe. Ich górna część w prosty sposób odwzorowywała ludzką twarz, najpewniej przedstawiając zmarłego, natomiast dolną zdobiły rozmaite sceny – polowań lub obrzędów pogrzebowych. W starożytności urny nadal pełniły swoją pierwotną funkcję, stając się jednocześnie coraz bardziej ozdobne. Zmiana nastąpiła wraz z nadejściem chrześcijaństwa i odejściem od pochówków ciałopalnych. Urna na pewien czas zniknęła, by powrócić w epoce klasycyzmu wraz z fascynacją antykiem. Tym razem pełniła jednak przede wszystkim funkcję dekoracyjną i symboliczną, stając się znakiem pamięci, żałoby i przemijania. W XIX wieku urna była bardzo popularnym motywem nagrobnym. Występowała w wielu odmianach i z różnymi dodatkami – płomieniem, kirem, bluszczem czy uroborosem. Każda z tych wersji miała własną symbolikę. Urna opleciona bluszczem oznaczała wieczną miłość i pamięć, której nie przerywa śmierć. Uroboros symbolizował wieczność i nieskończoność, natomiast płomień – nieśmiertelność duszy oraz niegasnącą pamięć. Dziś urna ponownie powraca wraz z rosnącą popularnością kremacji i powstawaniem coraz liczniejszych kolumbariów. Nie jest już jednak przede wszystkim motywem sztuki sepulkralnej, lecz ponownie staje się przedmiotem użytkowym. Można więc powiedzieć, że w pewnym sensie wracamy do zwyczajów naszych przodków.

Czytaj więcej

Wirtualne modele są zaproszeniem do dalszego poznawania nekropolii. Urny, pochodnie, maki, bluszcz, złamane kolumny, kotwice i dziesiątki innych symboli można odnaleźć podczas spaceru po Starych Powązkach.

Fundacja Stare Powązki zaprasza również na bezpłatne lekcje i spacery edukacyjne, podczas których historia Warszawy i Polski opowiadana jest poprzez ludzi pochowanych na nekropolii, zabytkową sztukę nagrobną oraz zapisane w niej symbole.

Stare Powązki są bowiem czymś więcej niż cmentarzem. To wyjątkowa przestrzeń pamięci i ogromna księga historii, którą wciąż możemy wspólnie odkrywać.

Projekty edukacyjne Fundacji Stare Powązki wspierają: Fundacja ORLEN, Fundacja Agencja Rozwoju Przemysłu S.A., Fundacja Bank Pekao S.A., Fundacja Grupy PKP, Budimex SA, Fundacja PZU – Pomoc to Moc oraz Fundacja PGE – PGE Energia Nauki.