Apoloniusz Filleborn

Nie wszyscy pochowani na Starych Powązkach zapisali się w historii wielkimi czynami. Niektórzy zostawili po sobie tylko imię, kilka dat i słowa wyryte w kamieniu. Tak jest w przypadku Apoloniusza Filleborna, ucznia warszawskiego gimnazjum, który zmarł w 1855 roku, mając zaledwie siedemnaście lat. Jego historia to świadectwo rodzinnej tragedii, ale też ciekawy przykład dziewiętnastowiecznej kultury pamięci o zmarłych. Apoloniusz Filleborn urodził się około 1838 roku w rodzinie Józefa Ignacego Wincentego Filleborna (1809–1882) i Heleny z Glogerów (ok. 1819–1856) . Jego ojciec prowadził w Warszawie zakład brązowniczy, a rodzina była związana ze środowiskiem warszawskich rzemieślników i artystów.

Logo Stare Powązki

Apoloniusz uczęszczał do Gimnazjum Realnego w Warszawie. W chwili śmierci był uczniem szóstej klasy. Szkoły realne kładły wówczas większy nacisk na przedmioty matematyczno-przyrodnicze i przygotowanie do zawodów technicznych niż tradycyjne gimnazja klasyczne. Nie wiemy jednak, jakie plany zawodowe miał młody Filleborn ani czy zamierzał kontynuować naukę. Zmarł 15 czerwca 1855 roku w Warszawie, po ciężkiej chorobie, której rodzaju nie udało się ustalić. Dwa dni później, 17 czerwca, odbył się jego pogrzeb. Kondukt wyruszył z kaplicy Reformatów na cmentarz Powązkowski. Informację o śmierci i uroczystości pogrzebowej zamieszczono w „Kurierze Warszawskim", zapraszając na nią w imieniu pogrążonych w żałobie rodziców. To zresztą charakterystyczny rys epoki: „Kurier Warszawski" właśnie od lutego 1845 roku zaczął publikować osobne nekrologi, a z czasem stały się one stałym elementem warszawskiej prasy. Choć Apoloniusz zmarł bardzo młodo, warto wspomnieć o jego rodzinie, której przedstawiciele odegrali później znaczącą rolę w życiu artystycznym Warszawy. Jego młodszym bratem był Daniel Filleborn (1841–1904), jeden z najbardziej cenionych polskich tenorów operowych drugiej połowy XIX wieku. Początkowo pracował w zakładzie brązowniczym ojca, ale jego talent wokalny zwrócił uwagę Jana Quattriniego, dyrektora opery warszawskiej. Daniel zadebiutował na scenie warszawskiej w 1862 roku, a następnie doskonalił śpiew w Mediolanie u Francesca Lampertiego. Występował w Teatrze Wielkim w Warszawie, Petersburgu i Moskwie. Szczególnie wysoko ceniono jego interpretację partii Jontka w „Halce" Stanisława Moniuszki — do dziś uchodzi za jednego z najświetniejszych odtwórców tej roli. Karierę śpiewaczą wybrał również inny z braci, Kazimierz Filleborn (ur. 1853 lub 1855, zm. 1888), tenor i dyrektor zespołów teatralnych, działający głównie na scenach prowincjonalnych. Apoloniusz nie doczekał sukcesów artystycznych swoich braci. Zmarł siedem lat przed scenicznym debiutem Daniela.

Najciekawszym świadectwem pamięci o Apoloniuszu Fillebornie jest inskrypcja zachowana na jego nagrobku na Starych Powązkach. Obok imienia, nazwiska, wieku i daty śmierci umieszczono epitafium napisane w pierwszej osobie, tak jakby zmarły zwracał się bezpośrednio do odwiedzających grób: Tu mój proch mogiła kryje, A duch wszystko widzi, żyje, Widzi was i co was boli [...] Gdy was miłość Boga wzruszy, Usłużycie swej niedoli, Usłużycie mojej duszy. Przytoczony fragment zachowuje niepełny zapis inskrypcji przekazany w dokumentacji genealogicznej. To interesujący przykład dawnej poezji nagrobnej. Zmarły przedstawiony jest jako osoba, której ciało spoczywa w ziemi, lecz dusza nadal istnieje i pozostaje świadoma losu bliskich. Epitafium zawiera również prośbę o modlitwę i miłosierdzie. Podobne teksty, utrzymane w formie wypowiedzi zmarłego, pojawiały się na polskich cmentarzach w XVIII i XIX wieku. Miały nie tylko upamiętniać konkretną osobę, lecz także skłaniać odwiedzających do refleksji nad śmiercią, życiem wiecznym i obowiązkiem pamięci o tych, którzy odeszli. W XIX-wiecznej kulturze epitafiów formuła pierwszoosobowa nie była rzadkością — zmarły „przemawiał" z nagrobka, prosząc o modlitwę lub przypominając o przemijaniu. W przypadku młodego chłopca, którego życie urwało się przed maturą, ten zabieg literacki brzmi szczególnie mocno. Apoloniusz Filleborn nie pozostawił po sobie dzieł ani dokonań, które trafiłyby do podręczników historii. Zachował się jednak jego nagrobek oraz skromne informacje w dokumentach i dziewiętnastowiecznej prasie. I może właśnie dlatego warto się przy nim zatrzymać — bo przypomina, że Stare Powązki to nie tylko nekropolia wielkich, ale też cmentarz zwykłych warszawiaków, których historie przetrwały jedynie w kamieniu.