Jan Rodowicz

Jan Rodowicz „Anoda" należał do najbardziej znanych żołnierzy Szarych Szeregów i batalionu „Zośka". Uczestniczył w akcji pod Arsenałem, odbijaniu więźniów pod Celestynowem i wielu innych operacjach przeciwko niemieckiemu okupantowi. W Powstaniu Warszawskim walczył na Woli, Starym Mieście i Czerniakowie, odnosząc ciężkie rany. Po wojnie pomagał odnajdywać i godnie chować poległych kolegów oraz dokumentował historię swojego oddziału. Aresztowany przez komunistyczny aparat bezpieczeństwa w Wigilię 1948 roku, zginął dwa tygodnie później w niewyjaśnionych do dziś okolicznościach. Miał zaledwie 25 lat. Spoczywa w rodzinnym grobie na Starych Powązkach.

Logo Stare Powązki

Jan Rodowicz urodził się 7 marca 1923 roku w Warszawie jako syn Kazimierza Rodowicza i Zofii z Bortnowskich Dorastał w rodzinie inteligenckiej, w której ważne miejsce zajmowały wykształcenie, obowiązek społeczny i patriotyzm. Uczył się w warszawskim Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego. Należał do 23. Warszawskiej Drużyny Harcerzy im. Bolesława Chrobrego, zwanej „Pomarańczarnią" To właśnie z tego środowiska wywodzili się późniejsi bohaterowie „Kamieni na szaniec" Aleksandra Kamińskiego – Tadeusz Zawadzki „Zośka", Jan Bytnar „Rudy" i Aleksy Dawidowski „Alek".

Wybuch wojny we wrześniu 1939 roku przerwał normalne życie młodego Rodowicza. Szesnastoletni harcerz szybko zaangażował się w działalność konspiracyjną. Jednocześnie kontynuował naukę na tajnych kompletach, uzyskując maturę w 1941 roku. Ukończył także szkołę elektrotechniczną oraz konspiracyjne szkolenie wojskowe. Od małego sabotażu do akcji pod Arsenałem Początkowo „Anoda" działał w organizacji małego sabotażu „Wawer", której członkowie prowadzili akcje propagandowe wymierzone w niemieckiego okupanta. Malowali na murach symbole Polski Walczącej, zrywali niemieckie afisze i wykonywali działania podtrzymujące morale mieszkańców Warszawy. W listopadzie 1942 roku Rodowicz został zastępcą dowódcy drużyny w Grupach Szturmowych Szarych Szeregów. Oddziały te, podporządkowane wojskowo Kierownictwu Dywersji Armii Krajowej, prowadziły już bezpośrednie akcje zbrojne. 26 marca 1943 roku uczestniczył w słynnej akcji pod Arsenałem, której celem było uwolnienie Jana Bytnara „Rudego" i innych więźniów przewożonych przez Niemców. Rodowicz dowodził sekcją „butelki", uzbrojoną między innymi w butelki z benzyną, przeznaczone do zatrzymania samochodu więziennego Według relacji świadków to właśnie on miał rzucić pierwszą butelkę z benzyną na jadący z gestapowcami samochód Akcja zakończyła się odbiciem więźniów, a Rodowicz otrzymał za udział w niej Krzyż Walecznych. W kolejnych miesiącach uczestniczył w następnych operacjach. W maju 1943 roku brał udział w akcji pod Celestynowem, podczas której uwolniono 49 więźniów transportowanych z Majdanka do Auschwitz. W sierpniu walczył podczas ataku na niemiecką strażnicę w Sieczychach, a we wrześniu uczestniczył w operacji przeciwko niemieckim posterunkom w Wilanowie W kwietniu 1944 roku dowodził akcją „Jula", polegającą na wysadzeniu przepustu kolejowego pod Rogoźnem, w okolicach Przeworska. Akcja miała się rozpocząć późnym wieczorem, ale Rodowicz celowo ją opóźnił – chciał zwiększyć straty przeciwnika i zamiast samego przepustu wysadzić również nadjeżdżający pociąg. Decyzja okazała się trafna: uszkodzono dwa pociągi jadące z przeciwnych kierunków Za jej przygotowanie i przeprowadzenie został po raz drugi odznaczony Krzyżem Walecznych.

Rodowicz nie był jednak wyłącznie odważnym i sprawnym żołnierzem. Koledzy zapamiętali go jako człowieka niezwykle pogodnego, obdarzonego dużym poczuciem humoru i talentami artystycznymi Układał piosenki, pisał żartobliwe wierszyki, rysował karykatury i znakomicie naśladował różne postacie, w tym Adolfa Hitlera. Podczas szkoleń wojskowych w lasach Puszczy Białej należał do najbardziej lubianych i rozpoznawalnych członków batalionu „Zośka". Ten rys jego osobowości jest szczególnie ważny. Za pseudonimem i wojskowymi odznaczeniami krył się młody człowiek, który mimo wojny potrafił zachować humor, zainteresowania i radość życia. W pamięci kolegów zapisał się jako „honorowy, otwarty, pełen wiary w człowieka, radości życia i rzadko spotykanego humoru pozbawionego jadu i złośliwości, a równocześnie chętny do bezinteresownej pomocy i opiekuńczy"

Kiedy 1 sierpnia 1944 roku wybuchło Powstanie Warszawskie, Jan Rodowicz był zastępcą dowódcy III plutonu „Felek" w 2. kompanii „Rudy" batalionu „Zośka", należącego do Zgrupowania „Radosław" Jego oddział rozpoczął walki na Woli, w rejonie ulic Okopowej, Spokojnej oraz warszawskich cmentarzy. 2 sierpnia Rodowicz uczestniczył w zdobyciu budynku szkoły przy ulicy Spokojnej 13, położonego w bezpośrednim sąsiedztwie Starych Powązek. Kilka dni później, 8 sierpnia, wyróżnił się podczas przeciwnatarcia prowadzonego z Cmentarza Ewangelickiego w kierunku ulic Młynarskiej i Sołtyka. Powstańcy wyparli Niemców z zajmowanych pozycji, zdobywając broń i zadając przeciwnikowi straty. Były to jedne z najcięższych walk stoczonych przez żołnierzy batalionu „Zośka" w pierwszych dniach powstania. 9 sierpnia, podczas obrony szkoły przy ulicy Spokojnej, „Anoda" został ciężko ranny w lewe płuco. Przewieziono go do szpitala na Starym Mieście 11 sierpnia otrzymał Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari V klasy za męstwo okazane w walkach na Woli. Mimo ciężkiego stanu nie zakończył swojego udziału w powstaniu. Pod koniec sierpnia przeszedł z rannymi kanałami ze Starego Miasta do Śródmieścia, a następnie dołączył do kolegów walczących na Czerniakowie. 15 i 16 września został ponownie ranny, między innymi w ramię i łopatkę. W nocy z 17 na 18 września udało się ewakuować go przez Wisłę na praski brzeg – pontonem, na drugi brzeg rzeki Był jednym z nielicznych żołnierzy swojego oddziału, którzy zdołali wydostać się z okrążonego Czerniakowa. W czasie powstania poległ jego starszy brat Zygmunt, oficer Armii Krajowej, walczący na Mokotowie.

Po długotrwałym leczeniu Jan Rodowicz powrócił do rodziny na początku 1945 roku. Komisja lekarska orzekła u niego 81 procent inwalidztwa Polska była już wolna od niemieckiej okupacji, ale rządy obejmowały w niej władze komunistyczne wspierane przez Związek Sowiecki. Przez pewien czas „Anoda" uczestniczył w powojennej działalności konspiracyjnej związanej ze środowiskiem dawnych żołnierzy Zgrupowania „Radosław". We wrześniu 1945 roku ujawnił swoją przynależność do Armii Krajowej przed komisją likwidacyjną. Jednocześnie podjął działalność, która z dzisiejszej perspektywy ma ogromne znaczenie dla zachowania pamięci o Powstaniu Warszawskim. Wspólnie z ocalałymi żołnierzami „Zośki" organizował poszukiwania szczątków poległych kolegów, uczestniczył w ekshumacjach i przygotowywał ich pogrzeby na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach. Nie poprzestał jednak na upamiętnianiu zmarłych. Rozumiał, że wraz z odchodzeniem uczestników wydarzeń zaginąć mogą również dokumenty, relacje i wspomnienia. Z jego inicjatywy powstało Archiwum Batalionu „Zośka". Rodowicz zachęcał kolegów do spisywania relacji, gromadził fotografie, dokumenty i informacje o poległych oraz zaginionych żołnierzach. Materiały przechowywano między innymi w mieszkaniu jego rodziców przy ulicy Lwowskiej 7. Zebrane wówczas wspomnienia i dokumenty stały się po latach podstawą publikacji historycznych, w tym „Pamiętników żołnierzy baonu «Zośka»" oraz monografii batalionu autorstwa Anny Borkiewicz-Celińskiej. Historyk Mariusz Olczak nazwał go „pierwszym de facto historykiem Batalionu «Zośka»". Działalność ta pozwala zobaczyć „Anodę" w jeszcze jednej roli – nie tylko uczestnika wydarzeń, ale także jednego z pierwszych kronikarzy własnego pokolenia.

Jesienią 1945 roku Rodowicz rozpoczął studia na Wydziale Elektrycznym Politechniki Warszawskiej, a po odzyskaniu sprawności ręki przeniósł się na Wydział Architektury. Interesowała go odbudowa zniszczonej stolicy i chciał w niej uczestniczyć jako architekt. Po latach spędzonych na walce zamierzał zająć się tworzeniem, a nie niszczeniem. W tym czasie mieszkał z rodzicami przy ulicy Lwowskiej 7. Utrzymywał kontakty z dawnymi kolegami z „Zośki" i nadal angażował się w zachowanie pamięci o poległych. Nie zdążył ukończyć studiów. 24 grudnia 1948 roku, w Wigilię Bożego Narodzenia, do mieszkania Rodowiczów przy ulicy Lwowskiej przyszli funkcjonariusze Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Jan został aresztowany w ramach działań wymierzonych w środowisko byłych żołnierzy Armii Krajowej, zwłaszcza Zgrupowania „Radosław". Był jednym z pierwszych zatrzymanych członków batalionu „Zośka". Według relacji zachowanych przez jego bliskich, kiedy wyprowadzano go z mieszkania, matka zdążyła podać mu jedynie opłatek wigilijny. Osadzono go w areszcie Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego przy ulicy Koszykowej w Warszawie. Poddano go brutalnemu śledztwu. 7 stycznia 1949 roku Rodowicz zginął podczas przesłuchania. Miał 25 lat. Według oficjalnej wersji przedstawionej przez funkcjonariuszy UB wyskoczył z okna czwartego piętra budynku. Okoliczności jego śmierci pozostają jednak niewyjaśnione. Istnieją poważne wątpliwości co do wiarygodności relacji śledczych, a wśród rozpatrywanych hipotez znajduje się zabójstwo podczas przesłuchania lub upozorowanie samobójstwa. Jeden z funkcjonariuszy, Bronisław Kleina, zeznał po latach: „Otworzyłem drzwi i wszedłem pierwszy do pokoju. Jan Rodowicz wszedł za mną, biegiem wskoczył na parapet otwartego okna i wyskoczył" Tej wersji nigdy nie udało się jednak jednoznacznie potwierdzić ani obalić. Badania historyków, w tym Przemysława Benkena z Instytutu Pamięci Narodowej, nie pozwoliły na ostateczne rozstrzygnięcie przebiegu wydarzeń. Pewne jest natomiast, że Rodowicz zginął w rękach komunistycznego aparatu bezpieczeństwa, a jego śmierć była następnie ukrywana przed rodziną.

Po śmierci Jana Rodowicza funkcjonariusze UB nakazali potajemne pochowanie jego ciała. Początkowo spoczął w bezimiennym grobie na Cmentarzu Powązkowskim. Rodziców nie poinformowano od razu o śmierci syna. Dopiero 1 marca 1949 roku otrzymali oficjalne zawiadomienie, w którym powtórzono wersję o samobójstwie. Rodzina podjęła starania o odnalezienie ciała. 16 marca 1949 roku przeprowadzono ekshumację, a szczątki „Anody" przeniesiono do rodzinnego grobu na Starych Powązkach. Spoczął tam obok swojego brata Zygmunta, poległego w Powstaniu Warszawskim. Historia tego pochówku ma szczególnie poruszający wymiar. Człowiek, który po wojnie poświęcał tyle wysiłku odnajdywaniu i grzebaniu poległych przyjaciół, sam został pochowany potajemnie, bez imienia i nazwiska. Dopiero determinacja bliskich sprawiła, że odzyskał godne miejsce spoczynku.

Dziś Jan Rodowicz należy do najbardziej rozpoznawalnych postaci pokolenia Szarych Szeregów. W 2008 roku został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski. Jego imię noszą ulice i drużyny harcerskie. Muzeum Powstania Warszawskiego ustanowiło Nagrodę im. Jana Rodowicza „Anody", przyznawaną osobom wyróżniającym się bezinteresowną pomocą innym i zaangażowaniem społecznym. W 2019 roku na rodzinny m grobie Rodowiczów na Starych Powązkach odsłonięto popiersie „Anody" autorstwa Joanny Rodowicz, sfinansowane przez Instytut Pamięci Narodowej. Dwa lata później, 24 czerwca 2021 roku, pomnik tej samej autorki odsłonięto także przed gmachem Ministerstwa Sprawiedliwości przy Alejach Ujazdowskich 11, dawną siedzibą Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Życiorys Jana Rodowicza obejmuje zaledwie ćwierć wieku, ale skupia w sobie dramatyczne doświadczenia całego pokolenia. Harcerz, konspirator, żołnierz, powstaniec, student i niedoszły architekt – uczestniczył w walce z niemieckim okupantem, przeżył Powstanie Warszawskie, a po wojnie starał się odbudowywać kraj i ocalić pamięć o poległych.