Najbardziej popularny symbol śmierci, przemijania i marności rzeczy ziemskich. Golgota to po hebrajsku Miejsce Czaszki. Według tradycji żydowskiej tam pochowano Adama. Utrwalił to przekonanie teolog z Aleksandrii Orygenes (186–253). Od IX wieku w scenach Ukrzyżowania czaszkę umieszczano pod krzyżem, by zobrazować pokonanie grzechu i śmierci przez Nowego Adama – Chrystusa. Atrybut wielu świętych, w tym św. Marii Magdaleny, św. Franciszka i św. Karola Boromeusza.
W różnych okresach motyw ten był umieszczany w różnych kontekstach i kompozycjach. Szczególnie ciekawym przykładem jest motyw putta z czaszką, spotykany w polskiej renesansowej i manierystycznej rzeźbie nagrobnej dzieci.
Przedstawiano małe dziecko, niekiedy śpiące lub spoczywające na czaszce. Kontrast między młodym ciałem dziecka a ludzkimi szczątkami szczególnie silnie podkreślał kruchość życia.
Zestawienie tych motywów wyrażało prawdę, że śmierć dotyka również najmłodszych, a długość ludzkiego życia nie jest nikomu zagwarantowana.
Chyba najbardziej znanym w naszych zbiorach dziełem z tym motywem jest obraz „Vanitas” Bartholomäusa Sprangera, znajdujący się w zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu.
Na cmentarzach dziewiętnastowiecznych, zwłaszcza tych kształtowanych przez estetykę klasycyzmu, romantyzmu i historyzmu, symbolika nagrobna stopniowo się zmieniała.
Znaczenia nabierały przedstawienia żałobników, płaczących kobiet, aniołów, urn, złamanych kolumn, wieńców czy zgaszonych pochodni.
Nie oznacza to całkowitego zaniku czaszek, ale zmieniała się funkcja sztuki cmentarnej. Coraz większe znaczenie zyskiwało indywidualne upamiętnienie zmarłego, wyrażanie żalu rodziny oraz nadziei na ponowne spotkanie.
W przypadku Starych Powązek znaczenie konkretnego przedstawienia czaszki trzeba zatem analizować z uwzględnieniem datowania nagrobka, warsztatu rzeźbiarskiego i całego programu dekoracyjnego. Bez rozpoznania konkretnego zabytku trudno stwierdzić, czy artysta nawiązywał do tradycji barokowej, świadomie zastosował motyw memento mori, czy wykorzystał utrwalony wzór dekoracyjny.
Choć śmierć jest podstawowym skojarzeniem z czaszką, w różnych kulturach jej znaczenia mogą się różnić.
W sztuce europejskiej tradycja chrześcijańska nadała jej szczególne znaczenie moralne i eschatologiczne, czyli związane z losem człowieka po śmierci. W innych kulturach czaszka może być związana z obecnością przodków, ich pamięcią, relacją między światem żywych i umarłych, a niekiedy z rytuałami religijnymi.
Nie należy jednak traktować tych znaczeń jako uniwersalnych.
Przykładowo, w kulturze meksykańskiej dekoracyjne czaszki (calaveras), związane z obchodami Día de Muertos, czyli Dnia Zmarłych, uczestniczą w tradycji wspominania zmarłych i podtrzymywania więzi rodzinnych. Nie są wyłącznie wyobrażeniem grozy śmierci.
Z kolei w sztuce chrześcijańskiej sama ludzka czaszka mogła nie tylko symbolizować śmierć, lecz również funkcjonować jako relikwia. Kult czaszek świętych, umieszczanych w relikwiarzach, był jednak zjawiskiem odmiennym od dekoracyjnego stosowania motywów czaszki na nagrobkach. Metropolitan Museum of Art wyraźnie wskazuje na religijne znaczenie relikwiarzy głów, związane z kultem świętych i wiarą w ich wstawiennictwo.