Symbolika drzewa jest obecna w wielu kulturach i niezmiernie bogata. W sztuce chrześcijańskiej oznacza przede wszystkim drzewa poznania i życia. Drzewem Życia stał się krzyż Chrystusa, czasem w ikonografii wykorzystywano je zamiast krucyfiksu.
W Biblii – symbol człowieka przestrzegającego lub nie praw Bożych. Człowiek jak drzewo wydające dobry lub zły owoc. W Polsce przez wiele lat istniała tradycja sadzenia drzewa po narodzeniu dziecka, a to wyrosłe nad mogiłą Tristana i Izoldy miało podwójny pień.
Drzewo należy do najstarszych i najbardziej uniwersalnych symboli w kulturze człowieka. Oznacza życie, odradzanie się, trwałość, siłę i więź między kolejnymi pokoleniami. W sztuce sepulkralnej nabiera szczególnego znaczenia – może przypominać o kruchości ludzkiego istnienia, ale również wyrażać nadzieję na zmartwychwstanie, nieśmiertelność i trwanie pamięci o zmarłych.
Symbolika drzewa wynika przede wszystkim z jego naturalnego cyklu życia. Wiosną wypuszcza liście i kwiaty, jesienią je traci, zimą sprawia wrażenie martwego, by ponownie odrodzić się wraz z nadejściem wiosny. Ten powtarzający się rytm od wieków kojarzono z cyklem narodzin, śmierci i odrodzenia. W wielu dawnych kulturach drzewo postrzegano również jako łącznik między światem ziemskim i nadprzyrodzonym. Jego korzenie tkwią w ziemi, pień należy do świata ludzi, a korona sięga ku niebu. W mitologiach i religiach różnych ludów pojawia się motyw drzewa kosmicznego, stanowiącego oś świata i łączącego różne sfery istnienia. Szczególne znaczenie ma drzewo życia, obecne między innymi w kulturach starożytnego Bliskiego Wschodu oraz tradycji biblijnej. W Księdze Rodzaju pojawia się w ogrodzie Eden jako znak życia, do którego człowiek utracił dostęp po upadku. W Apokalipsie św. Jana powraca jako symbol życia wiecznego i odnowionego świata (Ap 22,1–2). W chrześcijańskiej ikonografii motyw drzewa życia bywał również łączony z krzyżem Chrystusa, którego śmierć i zmartwychwstanie otwierają człowiekowi drogę do zbawienia.
W sztuce nagrobnej drzewo może więc oznaczać zarówno życie doczesne, jak i nadzieję na jego dalszy ciąg po śmierci. Szczególnie wymowny jest motyw złamanego drzewa, pnia lub gałęzi. Symbolizuje życie nagle przerwane, niekiedy przedwcześnie, zanim człowiek zdążył zrealizować swoje zamierzenia. Takie przedstawienia pojawiały się między innymi na nagrobkach XIX i początku XX wieku.
Inne znaczenie mają drzewa wiecznie zielone. Cyprys, od starożytności związany z obrzędami pogrzebowymi, stał się symbolem żałoby i śmierci. Jego trwała zieleń pozwalała jednak odczytywać go również jako znak nieprzemijającej pamięci. Podobną rolę w europejskiej tradycji cmentarnej pełniły cisy, znane z długowieczności i odporności. W kulturze chrześcijańskiej mogły kojarzyć się zarówno ze śmiercią, jak i z wiecznością.
Ważnym symbolem jest również dąb. Ze względu na swoją potęgę, wytrzymałość i długowieczność od starożytności łączono go z siłą, trwałością i godnością. W dekoracji nagrobnej liście i gałęzie dębowe mogą podkreślać męstwo, zasługi lub pamięć o człowieku, którego dokonania przetrwały jego śmierć. Z kolei wierzba płacząca, szczególnie popularna w europejskiej sztuce cmentarnej XVIII i XIX wieku, stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych znaków żałoby. Jej zwisające gałęzie przypominają pochyloną w smutku postać. Drzewo to symbolizuje tęsknotę, rozpacz po stracie bliskiej osoby i pamięć o zmarłym.
Drzewo może być także znakiem rodziny i ciągłości pokoleń. Korzenie symbolizują przodków, pień – wspólnotę rodzinną, a konary i gałęzie – kolejne pokolenia. W takim ujęciu śmierć jednostki nie oznacza kresu całej historii. Życie trwa nadal w potomkach i pamięci następnych generacji.
Znaczenie drzewa na nagrobku zależy jednak od jego gatunku, sposobu przedstawienia i towarzyszących mu symboli. Złamany pień może mówić o przerwanym życiu, wiecznie zielone drzewo o trwałości pamięci, a rozłożysta korona o sile i ciągłości rodu. Nie każde przedstawienie drzewa ma przy tym ściśle określony sens religijny – niekiedy jest po prostu elementem dekoracji inspirowanej naturą.
W sztuce sepulkralnej drzewo łączy zatem dwie pozornie sprzeczne idee: przemijanie i trwałość. Przypomina, że życie człowieka ma swój kres, ale jednocześnie odwołuje się do nieustannego odradzania się przyrody, więzi między pokoleniami i pamięci, która może przetrwać śmierć.