Miecz to jeden z najstarszych i najbardziej uniwersalnych symboli męskości, walki, władzy i sprawiedliwości. W polskiej kulturze motyw ten trwale utrwalił się chociażby w tradycyjnym podziale na krewnych „po mieczu” i „po kądzieli”. W Biblii pojawia się w wielorakich kontekstach – w Apokalipsie św. Jana z ust Bożych wychodzi miecz obosieczny, natomiast w Ewangelii Łukasza (Łk 2,35) zapowiada on przyszłe cierpienie Matki Bożej. Miecz stał się także atrybutem wielu świętych, którzy zmarli śmiercią męczeńską.
Choć pierwotnie był przede wszystkim bronią, z czasem urastał do rangi znaku pozycji społecznej, rycerskiego etosu oraz gotowości do obrony wyznawanych wartości. W sztuce sepulkralnej symbolizuje wojskową służbę zmarłego, jego zasługi i męstwo, a także poświęcenie i śmierć w walce.
Szczególne znaczenie miecz zyskał w średniowieczu. Był nie tylko narzędziem walki, lecz także jednym z najważniejszych atrybutów rycerza. Jego wręczenie stanowiło istotny element ceremonii pasowania, a samo posiadanie świadczyło o przynależności do uprzywilejowanej warstwy społecznej. Symbolizował odwagę, wierność, honor i obowiązek obrony wiary oraz władcy. Słynne miecze bywały nawet personifikowane i otrzymywały własne imiona, jak chociażby Durandal Rolanda czy Joyeuse Karola Wielkiego.
W średniowiecznej sztuce nagrobnej miecz często towarzyszył przedstawieniom rycerzy i możnowładców. Zmarłych ukazywano w pełnych zbrojach, z tarczami herbowymi i mieczami, co miało podkreślać ich pochodzenie, pozycję społeczną oraz rycerską tożsamość. Znakomitym tego przykładem jest XIII-wieczny nagrobek francuskiego rycerza Jeana d’Alluye, znajdujący się w zbiorach Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku.
Miecz był również tradycyjnym symbolem sprawiedliwości i władzy. W kulturze europejskiej oznaczał zarówno prawo do wymierzania kar, jak i obowiązek ochrony poddanych oraz utrzymywania porządku publicznego. Jako insygnium władzy pojawiał się w najważniejszych ceremoniach państwowych i pogrzebowych. Podczas ceremonii sakry królów Francji władca otrzymywał od celebransa miecz, słysząc m.in. słowa: „...Dzięki któremu będziesz mógł wstrzymywać i odpierać wszystkich twych wrogów i nieprzyjaciół świętego Kościoła Powszechnego”. Z kolei podczas dawnych uroczystości pogrzebowych monarchów symboliczne złamanie lub rzucenie miecza na trumnę mogło oznaczać kres panowania albo ostateczne wygaśnięcie dynastii.
W ikonografii chrześcijańskiej miecz ma również wymiar ściśle religijny. Jest atrybutem niektórych świętych męczenników – zwłaszcza św. Pawła Apostoła, który według tradycji poniósł śmierć przez ścięcie. Może także oznaczać duchową walkę ze złem i niezachwianą obronę wiary; w takim kontekście nie symbolizuje ślepej przemocy, lecz wytrwałość i wierność przekonaniom.
W nowożytnej i późniejszej sztuce sepulkralnej miecz pojawiał się zarówno samodzielnie, jak i w kompozycjach z innymi elementami uzbrojenia, sztandarami, wieńcami laurowymi czy tarczami herbowymi. Takie motywy miały na celu podkreślenie zasług wojskowych, odniesionych zwycięstw, patriotyzm oraz trwale zachowaną pamięć o poległych. Na cmentarzach XIX i XX wieku miecz wiązał się bezpośrednio z upamiętnieniem żołnierzy, uczestników powstań narodowych oraz osób zasłużonych w walce o niepodległość, symbolizując służbę ojczyźnie, odwagę i gotowość do najwyższego poświęcenia.
Znaczenie miecza na nagrobku zawsze zależy jednak od kontekstu. Inaczej należy odczytywać go w dłoni średniowiecznego rycerza, inaczej jako atrybut świętego, a jeszcze inaczej w nowożytnej dekoracji grobu żołnierza. Co więcej, nie zawsze świadczy on o tym, że zmarły rzeczywiście brał udział w realnych walkach – bywał również czystym znakiem prestiżu, szlachectwa i społecznych aspiracji. W sztuce cmentarnej miecz przypomina więc nie tylko o walce i śmierci, lecz przede wszystkim o wartościach, z którymi chciano związać pamięć o zmarłym: honorze, odwadze, obowiązku i niezłomnej wierności.
Interesującym przykładem z rodzimego podwórka jest nagrobek Wandy Osterwiny (Osterwy), gdzie mamy do czynienia z płaskorzeźbą odlaną w brąze, przedstawiającą postać anioła z mieczem. Autorem tego dzieła jest wybitny rzeźbiarz Edward Wittig (twórca m.in. warszawskiego pomnika Lotnika), który wykorzystał tu wcześniejszy portret rzeźbiarski aktorki powstały w 1908 roku.
