Wawrzyn

Wawrzyn, nazywany również laurem, od ponad dwóch tysięcy lat jest symbolem zwycięstwa, chwały i zasług. Jego gałązki zdobiły głowy triumfujących wodzów, poetów i władców, a z czasem trafiły również na nagrobki. W sztuce sepulkralnej wawrzyn przypomina przede wszystkim o dokonaniach zmarłego, ale może też wyrażać nadzieję na życie wieczne i zwycięstwo nad śmiercią.

Logo Stare Powązki

Początki symboliki wawrzynu sięgają starożytnej Grecji, gdzie drzewo to było poświęcone Apollinowi, bogu światła, muzyki, poezji i przepowiedni. Związek ten wyjaśnia mit o nimfie Dafne, która uciekając przed zakochanym w niej Apollinem, została przemieniona w drzewo laurowe. Według opowieści utrwalonej między innymi w „Metamorfozach” Owidiusza, Apollo uczynił wawrzyn swoim świętym drzewem, a jego gałązki znakiem chwały. Wieńce laurowe otrzymywali zwycięzcy igrzysk pytyjskich, organizowanych ku czci Apollina w Delfach. Rzymianie rozwinęli tę tradycję, wieńcząc laurem triumfujących wodzów i cesarzy. Wieniec nie był już tylko nagrodą za zwycięstwo – stał się oznaką zaszczytu, wielkości i szczególnej pozycji społecznej. Z czasem wawrzyn zaczęto łączyć także z osiągnięciami intelektualnymi i artystycznymi. Wieńcem laurowym honorowano poetów, pisarzy i uczonych. Do dziś ślady tej tradycji zachowały się w języku. Mówimy przecież o „zdobywaniu laurów”, „laureatach” czy „spoczywaniu na laurach”. Wszystkie te określenia przypominają o dawnym zwyczaju nagradzania wybitnych ludzi wieńcem z gałązek wawrzynu. W sztuce sepulkralnej wawrzyn stał się przede wszystkim symbolem chwały, zasług i pamięci, która ma przetrwać śmierć. Umieszczany na nagrobkach w formie gałązek, girland lub wieńców podkreślał dokonania zmarłego, jego pozycję społeczną albo szacunek, jakim darzyli go współcześni. Szczególnie wymowny był na pomnikach wojskowych, grobach osób zasłużonych dla ojczyzny, a także artystów, pisarzy i uczonych. Wawrzyn ma jednak również znaczenie religijne. Ponieważ jest rośliną wiecznie zieloną, od dawna kojarzono go z trwałością i nieprzemijaniem. Chrześcijaństwo przejęło antyczną symbolikę zwycięstwa, nadając jej nową treść. Wieniec laurowy stał się znakiem duchowego triumfu nad grzechem i śmiercią, a także nagrody czekającej na zbawionych. Już we wczesnochrześcijańskiej sztuce sepulkralnej wieńce laurowe pojawiały się na sarkofagach, niekiedy otaczając monogram Chrystusa lub krzyż. W takich przedstawieniach symbolizowały zwycięstwo Zbawiciela nad śmiercią. Wawrzyn mógł również oznaczać triumf męczenników, którzy dzięki wierności wierze osiągnęli życie wieczne. Szczególną popularność motyw ten zdobył w sztuce klasycystycznej XIX wieku. Powrót do wzorów starożytnej Grecji i Rzymu sprawił, że wieńce, gałązki i girlandy laurowe stały się częstym elementem dekoracji nagrobnej. Spotykamy je również na warszawskich Starych Powązkach, gdzie należą do charakterystycznych motywów zdobniczych pomników inspirowanych antykiem. Wawrzyn często pojawia się w postaci wieńca otaczającego portret, nazwisko lub epitafium zmarłego. Takie przedstawienie może podkreślać jego zasługi i sławę, a jednocześnie wyrażać pragnienie zachowania pamięci o nim. Gałązki laurowe towarzyszą niekiedy krzyżom, urnom, pochodniom i innym elementom dekoracji sepulkralnej. Nie zawsze jednak wieniec na nagrobku wykonany jest z wawrzynu. W sztuce cmentarnej pojawiają się również wieńce dębowe, kwiatowe czy palmowe, mające nieco inne znaczenia. Dlatego przy interpretacji zabytku istotne jest rozpoznanie rodzaju liści i całej kompozycji. Nie każdy motyw laurowy musi też odnosić się do konkretnych osiągnięć zmarłego – bywa po prostu elementem dekoracji charakterystycznej dla danej epoki. Wawrzyn łączy w sztuce sepulkralnej dwie idee: ziemską sławę i nadzieję na nieśmiertelność. Przypomina, że człowiek odchodzi, lecz jego czyny, dzieła i pamięć o nim mogą przetrwać pokolenia. W chrześcijańskiej interpretacji symbolika ta zyskuje dodatkowy wymiar – zwycięstwa nad śmiercią i obietnicy życia wiecznego. Nieprzypadkowo właśnie z wawrzynu splatano wieńce zwycięzców. Na nagrobku staje się on szczególnym wyróżnieniem – nie za samo życie, lecz za to, co człowiek po sobie pozostawił.